راهکارهای رهایی از افراط و تفریط را بشناسیم

نگاه ما به اعتدال نباید فقط مفهوم انتزاعی و ذهنی باشد، زیرا وقتی آموزه های دین اسلام را بررسی می کنیم، درمی یابیم اعتدال موضوعی است که ریشه در قرآن، مبانی دینی و آموزه های معصومین(ع) دارد و همین معنا و توجه باعث می شود که برای این فضیلت اخلاقی و این الگو و راهبرد، جایگاه ویژه ای قائل شویم.

در قرآن کریم خداوند متعال در آیه ای امت اسلام را امت وسط معرفی می کند. وقتی وسط را در تفاسیر بررسی می کنیم، در واقع همان جایگاه اعتدالی و نگاه اعتدالی در دین اسلام است. اگر شأن نزول این آیه را نیز در تفاسیر ملاحظه کنیم، مربوط به زمانی است که پیروان دین یهود راه دنیاطلبی را در پیش گرفته بودند و از سوی دیگر مسیحیان به دنیاگریزی مبتلا شده بودند. خداوند متعال دین اسلام را دین وسط و امت اسلام را امت وسط معرفی می کند و معنای آن این است که هم دنیا و هم آخرت باید مورد توجه انسان قرار گیرد.

با نگاهی کلی به آموزه های معصومین(ع)، پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) درمی یابیم که خداوند متعال و معصومین(ع) در همه شئون زندگی، از عبادت تا سیاست، خانواده و اجتماع، الگوی اعتدال را معرفی کرده اند و خودشان نیز الگوی عملی اعتدال بوده اند و همین دیدگاه در واقع باعث شده است که آموزه های دین اسلام، لذت بخش تر و برای مخاطبان و کسانی که به عنوان پیروان این دین شناخته می شوند، قابل استفاده تر باشد. ما باید با این آموزه های اصیل، زندگی در دنیا را به نوعی مقدمه رسیدن به لذت ابدی در آخرت قرار دهیم و این گونه نباید باشد که بخواهیم به واسطه تحمل سختی ها یا محرومیت های طاقت فرسا، خود را از آنچه خداوند متعال در دنیا به ما ارزانی کرده است، محروم کنیم.  خبرنگار ایکنای خراسان رضوی در خصوص اعتدال و جایگاه آن در دین اسلام و راه های رهایی از افراط و تفریط با سیده اعظم التفاتی فاز، مدرس حوزه و مسئول اداره پژوهش خواهران حوزه علمیه خراسان گفت وگویی انجام داده است که در ادامه می خوانیم؛

ایکنا _ اگر بخواهیم در سیره معصومین(ع) به دنبال نمونه هایی از اعتدال باشیم، چه مصادیقی را می توان معرفی کرد؟

اگر بخواهیم در سیره معصومین(ع) به دنبال مصادیقی باشیم که نشان دهد آن بزرگواران چگونه اعتدال را در عبادت، زندگی خانوادگی و در بهره مندی از مواهب دنیا مورد توجه قرار می دادند، چند نمونه می تواند راهگشای ما باشد و الگویی برای بهتر زیستن ارائه دهد. وقتی زندگی پیامبر اکرم(ص) را ملاحظه می کنیم، ایشان در همه مسیر زندگی خود به اعتدال پایبند بودند و سیره ای معتدل داشتند. در رفتارهای فردی، خانواده، اجتماع و در مواجهه با مردم و حتی در امور اداره کشور و جامعه نیز این اعتدال گرایی را رعایت می کردند. پیامبر اکرم(ص) در مراودات یا رویارویی هایشان با دشمنان نیز بحث اعتدال را مورد توجه قرار می دادند.

پیامبر اکرم(ص) در بحث عبادت نیز این جنبه اعتدال را رعایت می کردند و هرگز کسی را وادار به کاری نمی کردند که خارج از طاقت او بود و به قول معروف، تکلیف مالایطاق به کسی نمی کردند. ایشان در کسب روزی نیز بر میانه روی و اعتدال تأکید داشتند، افرادی را که بی تفاوت بودند و همچنین کسانی که رهبانیت پیشه می کردند و از دنیا چشم پوشیده بودند، ملامت می کردند. کسانی را نیز که همه هم و غم خود را برای به دست آوردن دنیا صرف می کردند، از این کار بازمی داشتند. نگاه پیامبراکرم(ص) این بود که باید از دنیا به اندازه و برای بهره مندی از آنچه خداوند متعال روزی کرده است، استفاده کنیم.

در زندگی خانوادگی نیز همین روش را داشتند و به همان شیوه اعتدال گرایانه، چه در ارتباطاتشان با خانواده و چه در بهره مندی از آنچه در فضای خانه مطرح بود، به این اصل ملتزم بودند. رسول اکرم(ص) در همه شئونی که در حقیقت شأن زندگی یک انسان کامل بود، این چتر اعتدال گرایی را در زندگی خود داشتند و همواره با کسانی که اهل افراط و تفریط بودند، مبارزه می کردند.

ایکنا _ آیا این شیوه در زندگی سایر معصومین(ع) نیز وجود داشته است؟

این شیوه علاوه بر پیامبر اکرم(ص)، در زندگی سایر معصومین(ع) نیز جریان داشت. حضرت علی(ع) در نهج البلاغه اشاره کردند که «لا تَرَی الْجَاهِلَ إِلاَّ مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً؛ فرد جاهل یا گرفتار افراط یا گرفتار تفریط است». در واقع ایشان با نگاهی حکیمانه بیان کردند که همه زندگی انسان ها باید در مدار و در مسیر مستقیم اعتدال باشد و این جهالت است که باعث می شود انسان ها گرفتار خطوط انحرافی شوند یا در مسیر زیاده روی قرار بگیرند یا به سوی تفریط و کوتاهی بروند. ایشان حتی محبت های افراط گونه یا تفریط گونه را نیز مذمت می کردند و اشاره کردند که بهترین مردم کسانی هستند که میانه رو باشند و میانه روی را پیشه کنند.

این سبک در زندگی همه معصومین(ع) جریان دارد. امام صادق(ع) که نماد عقلانیت، اعتدال و رحمت در دین اسلام هستند با تعامل سالم و سازنده با همه مذاهب گوناگونی که به عنوان شاخه های دین اسلام در آن دوره مطرح بودند، گفت وگو می کردند و با تفکر اعتدال گرایانه اصیل اسلامی، مکتب انسان ساز تشیع را پایه ریزی کردند و به آن هویت و عینیت بخشیدند و به این ترتیب مذهب تشیع با بنیانی استوار براساس اعتدال، مسیر خود را در پیش گرفت.

ایکنا- برای رهایی از افراط و تفریط چه راهکارهای عملی وجود دارد؟

برای اینکه بدانیم چگونه باید از افراط و تفریط رهایی پیدا کنیم و چه راهکارهای عملی برای آن وجود دارد، می توان به چند راهکار اشاره کرد. اول اینکه بازگشت به عقلانیت می تواند یکی از راهکارهای صحیح، اصولی و درست باشد که از افراط و تفریط جلوگیری کند و آن چیزهایی را که به اشتباه به نام دین ارائه و مطرح می شود، از بین ببرد. در قرآن کریم، سیره اهل بیت(ع) و رفتار علمای بزرگوار، درباره بهره مندی از گوهر عقل، اشارات فراوانی داریم. آیات متعددی از قرآن به عقل ورزی، خردورزی و اندیشه ورزی اشاره دارند؛ «لعلکم تعقلون»، «لعلکم تفکرون»، «لعلکم یتدبرون» که همه این موارد ریشه در تدبر، تفکر و تعقلی دارند که قرآن کریم به آن اشاره می کند. در سیره اهل بیت(ع) نیز ضمن اینکه درباره مبانی افراط گرایی و علل به وجود آمدن افراط و تفریط اشاره و آنها را تبیین می کنند، بر عقلانیت و خردورزی نیز تأکید می شود و این مورد می تواند یکی از راه های بسیار محکم برای جلوگیری از افراط و تفریط باشد.

راهکار دوم، تربیت صحیح است. ما در قرآن و در سیره اهل بیت(ع) به تعلیم و تربیت صحیح فرزندان، کودکان، نوجوانان و جوانان براساس آموزه های اصیل دینی، اشارات فراوانی داریم و اگر آن مبانی به عنوان مبانی تربیتی ما مورد استفاده قرار بگیرد، قطعاً رفتارهایی نیز که در سنین بزرگسالی مشاهده می شوند، رفتارهایی اعتدال آمیز خواهد بود که برگرفته از همان سبک صحیح تربیتی است.

ایکنا _ آیا گفت وگو و احترام متقابل نیز می تواند در جلوگیری از افراط و تفریط مؤثر باشد؟

گفت وگو و احترام نیز می تواند یکی از راهکارهایی باشد که به ما کمک کند تا از رفتارهای افراط آمیز و تفریط آمیز جلوگیری کنیم. این گفت وگو و احترام متقابل در واقع بیانگر جایگاه کریمانه انسان ها و رعایت احترام میان افراد، تفکرها و قومیت های گوناگون است. تکیه بر آنچه به عنوان اشتراکات دینی افراد می تواند مورد توجه قرار گیرد و تمسک به مبانی دینی نیز از بروز رفتارهای غلوآمیز جلوگیری می کند.

اگر قرآن را دقیق و سیره معصومین(ع) را نیز بشناسیم و آنها را نه فقط در حد تئوری به یاد داشته باشیم، بلکه مبنای رفتار خود قرار دهیم، مسلماً می تواند از بسیاری از آنچه به عنوان افراط و تفریط مطرح می شود، جلوگیری کند. امروزه شاهد رفتارهای افراط آمیز در عرصه های گوناگون هستیم. برخی افراد در فضای مجازی و رسانه ها ممکن است رفتارهای افراط آمیزی داشته باشند و گاهی اوقات نیز در برخوردهای اجتماعی ممکن است افراط و تفریط هایی صورت بگیرد که همه اینها باید با مدیریت صحیح و با نگاه های درست و برگرفته از تفکر اصیل دینی مدیریت شود تا این رفتارها منجر به هزینه هایی برای نظام و برای دین اسلام نشود.

انتهای پیام